Tín dụng xanh quá thấp so với quy mô nền kinh tế

Trước đây các ngân hàng thương mại sử dụng nguồn lực của chính mình để ưu đãi cho vay xanh. Tuy nhiên, theo Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết 198/2025/QH15 của Quốc hội, NSNN sẽ tham gia hỗ trợ lãi suất 2%/năm cho DN tư nhân, hộ kinh doanh và cá nhân thực hiện dự án xanh, tuần hoàn hoặc áp dụng tiêu chuẩn ESG, thông qua Quỹ Phát triển DN nhỏ và vừa và các ngân hàng thương mại.

Đại diện NHNN cho biết đang phối hợp với Bộ Tài chính trình Chính phủ ban hành Nghị định hướng dẫn thực hiện chính sách ưu đãi hỗ trợ lãi suất 2%/năm để có thể triển khai ngay từ đầu năm 2026. Theo NHNN, tổng nhu cầu đầu tư dài hạn cho phát triển kinh tế xanh, kinh tế bền vững của Việt Nam đến năm 2050 là khoảng 600 - 700 tỷ USD.

Tính đến ngày 30/11, dư nợ tín dụng xanh đạt khoảng 750.000 tỷ đồng với tốc độ tăng trưởng bình quân giai đoạn

2017 - 2025 đạt trên 21%/năm - cao hơn mức tăng trưởng tín dụng chung của nền kinh tế. Tín dụng xanh tập trung chủ yếu vào các ngành năng lượng tái tạo, năng lượng sạch (chiếm hơn 41%) và nông nghiệp xanh (trên 29%). Tuy nhiên, Phó vụ trưởng Vụ Tín dụng các ngành kinh tế (NHNN) Phạm Thị Thanh Tùng cho biết, dù tăng trưởng tín dụng xanh cao, nhưng tỷ trọng tín dụng xanh chỉ chiếm gần 5% trong tổng dư nợ tín dụng toàn nền kinh tế đến nay đã đạt 18,2 triệu tỷ đồng.

Để khu vực tư nhân có thể tiếp cận nguồn vốn tín dụng xanh một cách sâu rộng, hiệu quả hơn, vẫn cần sự hỗ trợ từ NSNN thông qua chính sách phù hợp nhằm nâng cao năng lực quản trị môi trường, xã hội và tạo điều kiện để DN bắt kịp xu hướng phát triển xanh, góp phần thúc đẩy tăng trưởng nền kinh tế. Dự thảo Nghị định nhằm cụ thể hóa Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, hướng tới đẩy mạnh và đa dạng hóa nguồn vốn cho khối này thực hiện dự án xanh. Việc triển khai được rút kinh nghiệm từ thực tiễn hỗ trợ vốn cho DN trước đó.

Ví dụ, năm 2022, Chính phủ đưa ra gói hỗ trợ lãi suất 40.000 tỷ đồng từ ngân sách Nhà nước, nhằm giúp DN, hợp tác xã, hộ kinh doanh phục hồi sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, việc hỗ trợ lãi suất được thực hiện qua kênh ngân hàng thương mại, chỉ giải ngân được hơn 3%. Thêm vào đó, thời gian áp dụng chính sách chỉ trong 2 năm (2022 - 2023), và hộ gia đình không đăng ký kinh doanh không thuộc diện được hỗ trợ.

Do đó, trong dự thảo lần này, thời gian áp dụng chính sách hỗ trợ lãi suất được tính từ thời điểm giải ngân đến khi khách hàng trả hết nợ gốc và/hoặc lãi vay theo thỏa thuận với bên cho vay. Việc hỗ trợ lãi suất chỉ ngưng khi khoản nợ vay bị quá hạn hoặc dự án không còn thuộc danh sách xanh, tuần hoàn hay ESG như công bố.

Để tín dụng xanh trở thành động lực tăng trưởng

Chia sẻ tại một hội nghị về nguồn vốn tín dụng xanh mới đây, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Đầu tư và Xây dựng Việt Long Lê Quang Thắng cho biết, nhiều năm qua, DN vẫn không được ngân hàng đưa vào danh mục “Xanh” vì chưa có tiêu chí xanh cho từng ngành, từng lĩnh vực, nên khi làm việc với ngân hàng DN không thể tiếp cận được vốn ưu đãi. Đặc biệt, tài sản bảo đảm hạn chế khiến DN không dễ tiếp cận được nguồn vốn tín dụng, chưa nói gì đến tín dụng xanh mặc dù các dự án xanh đòi hỏi đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn dài.

“Trong sản xuất nông nghiệp, DN không có tài sản thế chấp truyền thống, không thể dùng tài sản hình thành của dự án để thế chấp khoản vay, thường phải dùng tài sản khác ngoài dự án để bảo đảm cho khoản vay. Ngoài ra, những rủi ro và hiệu quả tài chính của kinh tế xanh chưa hấp dẫn, nên ngân hàng cũng không mặn mà đối với các dự án xanh”- ông Lê Quang Thắng bày tỏ.

Theo TS Nguyễn Quốc Hùng - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, một trong những rào cản lớn nhất của tín dụng xanh hiện nay là bài toán nguồn vốn trung và dài hạn. Nếu không có các chính sách hỗ trợ ổn định, dài hạn từ Nhà nước, việc mở rộng tín dụng cho các lĩnh vực xanh sẽ đặt ngân hàng vào thế rủi ro cao hơn so với các khoản vay truyền thống. Điều này khiến nhiều TCTD dù quan tâm nhưng vẫn dè dặt trong việc đẩy mạnh cho vay xanh.

Bên cạnh đó, theo chuyên gia này, Danh mục phân loại xanh mới chỉ là điểm khởi đầu. Vấn đề cốt lõi tiếp theo là cơ chế ưu tiên tín dụng xanh sẽ được thiết kế ra sao, các công cụ hỗ trợ cụ thể nào sẽ được áp dụng và mức độ chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước, ngân hàng và DN sẽ được xác lập như thế nào. Trong khi đó, tài sản bảo đảm tiếp tục là rào cản lớn đối với DN. Nhiều dự án xanh (như tiết kiệm năng lượng, cải tiến quy trình, mô hình tuần hoàn…) không có tài sản hữu hình, chỉ tạo ra dòng tiền tương lai nên khó được chấp nhận làm tài sản thế chấp theo tiêu chuẩn tín dụng truyền thống.

Không chỉ vướng ở chính sách, tín dụng xanh còn đối mặt với những hạn chế từ chính năng lực của thị trường. TS Bùi Thanh Minh - Phó Giám đốc chuyên môn, Văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV), nhiều DN nhất là nhóm DN vừa và nhỏ chưa nắm rõ hoặc không có đủ kiến thức và năng lực để xây dựng hồ sơ đáp ứng tiêu chí “xanh” từ các ngân hàng. DN cũng thường thiếu khả năng chứng minh hiệu quả môi trường của dự án, do chưa có hệ thống chỉ số, dữ liệu kỹ thuật hay chứng chỉ chuyên môn phù hợp.

Theo Phó trưởng ban Chính sách tín dụng Agribank Vương Văn Quý, việc mở rộng tín dụng xanh và huy động vốn cho phát triển bền vững, ngành ngân hàng đang thiếu cơ sở dữ liệu chuẩn, tính minh bạch về dự án xanh, dẫn tới khó khăn trong đánh giá hiệu quả và rủi ro. Đại diện một số ngân hàng như TPBank, HDBank, Nam A Bank đã chủ động xây dựng bộ tiêu chí nội bộ, song vẫn gặp khó trong việc xác định đối tượng đầu tư và khả năng thu hồi vốn.

Để tháo gỡ các nút thắt trên, đại diện các ngân hàng đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về phát thải, năng lượng và đa dạng sinh học, phục vụ đánh giá dự án và chuẩn hóa việc đo lường phát thải khí nhà kính. Đồng thời, Chính phủ cần ban hành các chính sách ưu đãi tài chính cụ thể như: cấp bù lãi suất, tái cấp vốn ưu đãi, giảm thuế thu nhập DN đối với hoạt động vay vốn xanh, cũng như thành lập quỹ bảo lãnh xanh nhằm chia sẻ rủi ro với ngân hàng.

Các ngân hàng cũng kiến nghị có chính sách tăng cường đào tạo, hỗ trợ DN nâng cao năng lực ESG; đẩy mạnh phối hợp liên ngành để đơn giản hóa thủ tục, thu hẹp khoảng cách giữa quy định trong nước và tiêu chuẩn quốc tế, qua đó cải thiện khả năng tiếp cận các nguồn vốn xanh dài hạn. Ngoài ra, chính sách về tài sản bảo đảm cũng cần được hoàn thiện theo hướng linh hoạt hơn, phù hợp với đặc thù của dự án xanh. Việc cho phép sử dụng đa dạng tài sản bảo đảm như tài sản hình thành từ dự án, dòng tiền ổn định hoặc tín chỉ carbon sẽ giúp giảm áp lực cho DN, đồng thời vẫn bảo đảm an toàn cho hệ thống ngân hàng.

Việt Nam cần có một chiến lược tổng thể để phát triển thị trường tài chính xanh một cách hài hòa, hiệu quả giữa các kênh dẫn vốn, gắn với các định hướng, mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội. Theo đó, các chính sách liên quan đến thị trường tài chính xanh cần sớm được ban hành hoặc lồng ghép với những chính sách về tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi năng lượng và ứng phó biển đổi khí hậu... Cùng với đó là có cơ chế thu hút nguồn vốn cho đầu tư xanh bằng chính sách miễn giảm thuế, phí, lệ phí, lãi suất và hỗ trợ các chi phí liên quan đến phát hành trái phiếu xanh, cung cấp tín dụng xanh.

TS Cấn Văn Lực - Chuyên gia kinh tế

Để thu hút đầu tư và tận dụng nguồn vốn của các quỹ đầu tư, các DN cần phải chủ động và tích cực trong quá trình "xanh hóa". Trong đó, thiết lập các bộ phận chuyên trách và sẵn sàng thay đổi cách tiếp cận, quản lý cho phù hợp với một dự án tạo tín chỉ carbon. DN cũng cần áp dụng tiến bộ KHCN để nâng cao năng suất lao động, chuyển đổi số nhằm giảm chi phí sản xuất, nâng chất lượng sản phẩm...

Giám đốc Quỹ VinaCarbon Nguyễn Ngọc Tùng