Việt Nam trong cuộc chuyển dịch tỷ đô

Dòng vốn đầu tư trên thế giới đang thay đổi mạnh mẽ. Không chỉ dừng lại ở mục tiêu lợi nhuận, các quỹ đầu tư và định chế tài chính ngày càng coi trọng yếu tố bền vững. Biến đổi khí hậu, gián đoạn chuỗi cung ứng và sự dịch chuyển trong hành vi tiêu dùng buộc nhà đầu tư phải ưu tiên những mô hình kinh doanh vừa sinh lời, vừa an toàn trước rủi ro dài hạn.

Song song, áp lực từ các quy định quốc tế đang gia tăng. Châu Âu dẫn đầu với Thỏa thuận Xanh (EU Green Deal) cùng yêu cầu bắt buộc về công bố thông tin phát thải, ESG. Nếu không nhanh chóng “xanh hóa”, doanh nghiệp sẽ khó duy trì vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Ở Việt Nam, nhu cầu vốn cho mục tiêu Net Zero ước tính 368 - 380 tỷ USD giai đoạn 2022 - 2040. Bên cạnh đó, Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia và nỗ lực phát triển khu vực kinh tế tư nhân cũng tạo ra thị trường rộng lớn. Tuy nhiên, khoảng cách giữa cam kết và hành động vẫn hiện hữu: đa số doanh nghiệp, đặc biệt là SMEs, thiếu kiến thức về ESG, khó đáp ứng chuẩn mực quản trị và gặp rào cản trong thiết kế dự án “đủ xanh” để thu hút vốn.

Sự trỗi dậy của tài chính xanh ở Việt Nam được thúc đẩy từ cả phía pháp lý và thị trường. Bà Hoàng Việt Phương - CEO S&I Ratings cho biết, khái niệm tài chính xanh, đặc biệt là trái phiếu xanh, đã trở nên quen thuộc. Các doanh nghiệp ngày càng thể hiện quyết tâm gắn phát triển bền vững với chiến lược dài hạn.

Đáng chú ý, nhiều ngân hàng thương mại lớn, nhất là khối ngân hàng cổ phần Nhà nước, đã triển khai các gói tín dụng xanh với lãi suất ưu đãi. Thay vì chờ đợi, họ chủ động tìm đến doanh nghiệp có dự án tuân thủ ESG, mở cánh cửa tiếp cận dòng vốn quốc tế. Các ngành như năng lượng, hạ tầng, logistics và bất động sản trở thành điểm đến ưu tiên.

Bước ngoặt quan trọng là việc Chính phủ ban hành Danh mục phân loại xanh vào tháng 7/2025 - kim chỉ nam pháp lý đầu tiên giúp thống nhất tiêu chuẩn giữa bên vay và bên cho vay. Đây được xem là nền móng minh bạch, là yếu tố “sống còn” của thị trường. Tuy nhiên, để khung pháp lý thực sự phát huy hiệu quả, cần sớm có thêm hướng dẫn chi tiết về quy trình giải ngân, biểu mẫu báo cáo và cơ chế giám sát nhằm giảm thiểu nguy cơ “tẩy xanh”.

Lời giải nào cho “bài toán kép” giữa chi phí và chuyển đổi?

Dù tín dụng xanh mang lại lợi ích lâu dài, trong ngắn hạn doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với gánh nặng chi phí tuân thủ. Ông Phạm Anh Duy - Trưởng phòng cấp cao PwC cho biết, chỉ riêng ngành năng lượng tái tạo, nhu cầu vốn trước mắt đã lên tới 1 tỷ USD, song không dễ để doanh nghiệp đáp ứng các điều kiện giải ngân.

Theo bà Hoàng Việt Phương, chi phí là rào cản lớn nhất. Trên lý thuyết, vay vốn xanh có lãi suất thấp hơn, nhưng tổng chi phí cuối cùng không hề rẻ do các khoản chi phí về xây dựng khung tiêu chuẩn; giám sát & báo cáo; xác nhận của bên thứ ba…

Cộng gộp lại, mức tiết kiệm lãi suất dễ dàng bị triệt tiêu. Vì thế, tài chính xanh hiện vẫn chủ yếu dành cho các doanh nghiệp lớn - những đơn vị coi đây là đầu tư chiến lược cho uy tín và cam kết cộng đồng, thay vì kỳ vọng lợi ích chi phí tức thì.

Nhưng thách thức cũng không nhỏ: Việt Nam cần huy động hàng trăm tỷ USD trong vài thập kỷ. Nếu chuyển đổi quá nhanh, rủi ro đứt gãy kinh tế - xã hội sẽ xuất hiện; quá chậm, nguy cơ tụt hậu và bị “gạt ra bên lề” chuỗi cung ứng toàn cầu. Cơ chế CBAM (điều chỉnh carbon biên giới) và CORSIA (giảm phát thải hàng không) đã bắt đầu tác động trực tiếp tới xuất khẩu và logistics.

Để dòng vốn xanh không chỉ tập trung ở một số doanh nghiệp lớn mà lan tỏa tới toàn bộ nền kinh tế, cần sự hỗ trợ mạnh mẽ từ Chính phủ. Bà Hoàng Việt Phương đề xuất ba nhóm giải pháp: hỗ trợ trực tiếp từ Ngân hàng Nhà nước hoặc Bộ Tài chính cho doanh nghiệp tiên phong; ưu đãi thuế rõ ràng để tạo lợi thế cạnh tranh; giảm chi phí niêm yết và dịch vụ cho doanh nghiệp tham gia thị trường xanh.

Các chính sách này nếu được áp dụng sẽ giúp giảm gánh nặng chi phí tuân thủ, biến ưu đãi lãi suất thành lợi ích thực sự, khuyến khích cả SMEs tham gia.

Tại Việt Nam, bước tiến rõ rệt cũng đang hình thành: năm 2022, chỉ 35% doanh nghiệp niêm yết trên HOSE có kế hoạch ESG; đến năm 2023, con số đã tăng lên 66% (theo KPMG). Đây là tín hiệu cho thấy nhận thức và hành động đang dịch chuyển nhanh chóng.

Vốn xanh toàn cầu trị giá hàng nghìn tỷ USD đang tìm kiếm điểm đến. Với vị thế địa chính trị, tiềm năng năng lượng tái tạo và cam kết Net Zero, Việt Nam có cơ hội trở thành một mắt xích quan trọng. Nhưng cơ hội chỉ thành hiện thực khi chúng ta giải quyết được “bài toán kép”: vừa củng cố nền tảng tài chính toàn diện, vừa đảm bảo quá trình chuyển đổi xanh bền vững và công bằng.